डाक्टरको सल्लाह: वाथरोग -र्*युमाटोइड

[Milan Chandra]

डाक्टरको सल्लाह: वाथरोग -र्*युमाटोइड अथर््रर्ााटस)


बुद्धि पौडेल

चलनचल्तीको भाषामा र्*युमाटोइड अथर््रर्ााटसलाई वाथरोग भनिन्छ । सामान्यतया वाथ भन्नाले जोर्नी र यसस“ग सम्बन्धित अंगहरू -मांसपेशी, हाड र यिनीहरूलाई एकआपसमा जोड्ने तन्तुहरू) को सुजन भन्ने बुझिन्छ । बढ्दो उमेरस“गै जोर्नीमा युरिक एसिड जमेर हुने गाउट, प्रायः युवतीहरूमा देखिने जोर्नी र मांसपेशी दुख्ने, घाममा अनुहार रातो हुने र कपाल र्झने लुपस एवं युवाहरूमा देखिने तल्लो ढाड दुख्ने र बिहानपख अररो हुने ढाडको वाथ -एन्काइलोजिङ स्पोन्डिलाइटिस) लाई पनि वाथ भन्ने गरिन्छ ।

र्*युमाटोइड अथर््रर्ााटस -वाथरोग) वयस्क उमेरमा सुरु हुने र परस्परमा नर्सने एक दर्ीघरोग हो । यसले मूलतः हातगोडाका जोर्नीमा प्रभाव पार्छ । यद्यपि यसको असर शरीरका अरू अंगहरूमा -मांसपेशी, आ“खा, रगतका नसा, मुटु, फोक्सो तथा मस्तिष्क) पनि पर्छ ।

विभिन्न खोज र अनुसन्धानका बाबजुद यो रोगको कारण पत्ता लँग्नसकेको छैन । केही हदसम्म वंशाणुको प्रभाव रहने यो रोग प्रत्येक एक सय जनामा करिब एक जनालाई हुने गर्छ । पुरुषमा भन्दा महिलामा बढी देखिने यो रोगले धूमपान गर्ने व्यक्तिमा धेरै कडा रूप लिएको पाइएको छ ।

के हुन्छ वाथरोगमा -

वाथरोगमा जोर्नीलाई र्घर्ेने भित्री झिल्लीमा सुजन हुन्छ । जसले केही महिनाभित्रै जोर्नीभित्रको कुरकुरे हाड नष्ट पारिदिन्छ । फलस्वरूप जोर्नीको संरचना ब्रि्रन गई हातखुट्टाका औंला बांगिन्छन् । रोग बढ्दै गएपछि यी जोर्नीहरू जाम भएर काम नलाग्ने हुन्छन् ।

रोगको सुरुमा हातखुट्टाका जोर्नी दुख्ने, सुन्निने र अररो हुन्छन् । यी सबै लक्ष्ँण बिहानपख बढी देखिन्छन् र एकाध घन्टाको सामान्य चलखेलपछि कम हु“दै जान्छन् । साथै मांसपेशी दुख्ने, अत्यधिक थकान महसुस हुने, मन्द ज्वरो आउने र हातगोडामा झमझम पनि हुनसक्छ । धेरैजसो बिरामीले राति सिरक तँन्न गाह्रँे हुने, बिहान हात कक्रिएर ढोकाको चुकुल तथा पानीको धारा खोल्न गाह्रो हुने तथा चियाको गिलास समाउन गाह्रो हुने कुरा बताउने गरेका छन् ।

रोग धेरै कडा लागेको खण्डमा हातगोडामा गिर्खा आउने, आ“खा रातो हुने, दुख्ने एवं दृष्टि घट्ने, मुटु र फोक्सोमा सुजन हुने र कहिले नसामा असर पर्न सक्छ । वाथरोग गर्भावस्थामा केही नियन्त्रित देखिए पनि धेरैजसो महिलामा बच्चा जन्मेको केही समयपछि बल्भिmने, बढ्ने सम्भावना हुन्छ । यो रोगमा शरीरको रोगस“ग लड्ने क्ष्ँमतामा ह्रास आउने भएकाले विभिन्न किसिमका संक्रमण -निमोनिया, पिसाबको संक्रमण आदि) बढी हुने सम्भावना रहन्छ । त्यसैगरी हृदयाघात र विभिन्न किसिमका क्यान्सर यसका रोगीमा बढी भएको पाइएको छ ।

र्*युमाटोइड फयाक्टर के हो -

यो वाथरोगीको रगतमा पाइने आफ्नै शरीरविरुद्ध उत्पन्न भएको एक किसिमको प्रोटिन हो । करिब ६०-७० प्रतिशत वाथरोगीमा मात्र यो देखिन्छ । तर कहिलेकाही“ सामान्य मानिसमा पनि यो देखिन सक्ने भएकाले यो देखि“दैमा वाथरोग लागेको हुने र नदेखि“दैमा नहुने भन्ने हु“दैन । तर र्*युमाटोइड फयाक्टर देखिएका रोगीमा वाथ केही कडा प्रकृतिको भएको पाइएको छ ।

वाथरोगका दर्ीघकालीन असर

समयमा उपचार नभए वाथरोग बढ्दै जान्छ, हातखुट्टाका जोर्नी ब्रि्रनुका साथै अरू अंगहरूमा पनि असर देखिन सक्छ । कसै-कसैमा लामो समयसम्म हराएर पुनः बल्भिmने सम्भावना रहिरहन्छ । दुखाइ केही हप्तादेखि केही महिनाको अन्तरमा घट्ने-बढ्ने भइरहन्छ ।


उपचार

यो पर्ूण्ारूपमा निराकरण गर्न नसकिने रोग हो । जोर्नीको सुजन कम गरी यसलाई ब्रि्रनबाट जोगाउनु तथा बिरामीको कार्यक्ष्ँमताको ह्रास हुन नदिनु यसको उपचारको मुख्य उद्देश्य हो । उपचारमा औषधी, फिजियोथेरापी एवं कहिलेकाही“ शल्यचिकित्साको पनि आवश्यकता पर्न सक्छ । जोर्नीको क्ष्ँय रोग सुरु भएको तीन महिनाभित्रै देखिने र संरचना २ वर्षभत्र ब्रि्रन थाल्ने भएकाले जतिसक्दो छिटो औषधी गर्नु जरुरी छ ।

वाथमा मुख्य रूपमा सुजन कम गर्ने -एन्टिइन्फ्लामेटोरी) र रोगलाई नियन्त्रणमा राख्ने -डिजिज मोडिफाइड) औषधी प्रयोग गरिन्छन् । रोगलाई नियन्त्रणमा राख्न र जोर्नी जाम हुनबाट बचाउन लामो समयसम्म र कहिलेकाही“ जीवनभर पनि औषधी खानर्ुपर्ने हुन्छ । यसका लागि नियमित रूपमा चिकित्सकस“ग परामर्श तथा अन्य जा“चको आवश्यकता पर्छ ।

दुखेका, सुन्निएका जोर्नीलाई आरामको खा“चो हुन्छ । दुख्न र सुन्निन कम हुनेबित्तिकै जोर्नी चलाउन, कसरत गर्न थाल्नर्ुपर्छ । नियमित रूपमा गरिने सामान्य कसरत जस्तै- हि“ड्ने, साइकल चलाउने, पौडी खेल्ने आदिले पनि धेरै फाइदा हुन्छ । त्यस्तै तातो वा चिसो रुमालले सेकेर दुखाइ र अररोपना कम गर्न सकिन्छ । साथै स्पिल्ट राखी औंलाका जोर्नीलाई आराम दिन सकिन्छ ।

वाथरोगका बिरामीलाई यथेष्ट मात्रामा क्यालोरी, प्रोटिन र भिटामिन भएको खानाको आवश्यकता पर्छ । चुरोटलाई वाथरोग बढाउने औषधीको प्रभावकारिता घटाउने र मुटुको रोगसमेत ल्याउन सक्ने भएकाले यसबाट टाढै रहनर्ुपर्छ । साथै जा“ड-रक्सीको सेवनले औषधीको हानिकारक असरलाई बढाउन सक्ने भएकाले यसबाट जोगिन जरुरी छ ।

नेपाली समाजमा स्याल वा चिप्लेकीराको मासु खाएर, बिजुलीको तेलले जोर्नी मालिस गरेर वा विभिन्न जडीबुटीको प्रयोगबाट वाथरोगीलाई फाइदा पुग्ने विश्वास गरिन्छ । तर यिनमा कुनै वैज्ञानिक आधार छैन । अझ ठाउ“-ठाउ“मा त लेबल पुरियाका औषधीले वाथरोगीको उपचार गरिएको भेटिएको छ । यस्ता बेनामी औषधीले क्ष्ँणिक फाइदा भए पनि अनावश्यक हानि गर्न सक्छ र यसबाट जोगिनु अत्यन्त जरुरी छ ।

कुनै पनि दर्ीघरोगको उपचारमा चिकित्सक र बिरामीको उत्तिकै सहभागिता जरुरी हुन्छ । अनिमात्र प्रभावकारी ढङ्गले रोग र उपचारस“ग सम्बन्धित समस्या हल गर्न सकिन्छ । यर्सथ हरेक वाथरोगीले आफ्नो रोग के हो, रोगका जटिलताहरू के-के हुनसक्छन् तथा औषधीका हानिकारक असरहरू के हुन् र कसरी जोगिने भन्ने सम्बन्धमा आफ्नो चिकित्सकस“ग सल्लाह गर्नु जरुरी छ । आजको विकसित समाजमा रोगसम्बन्धी जानकारी इन्टरनेटबाट पनि प्रँप्त गर्न सकिन्छ । विश्वका धेरै देशहरूमा वाथका बिरामीहरूबीच सहयोग आदान-प्रदान गर्न, एकआपसमा रोगसम्बन्धी ज्ञान र अनुभव साटासाट गर्न तथा सामान्य उपचार -जस्तै फिजियोथेरापी) का लागि वाथरोगसम्बन्धी समाज -अथर््रँइटिस सोसाइटी) खुलेका छन् । नेपालमा अहिलेसम्म वाथरोगसम्बन्धी त्यस्तो समाजको स्थापना भएको लेखकको जानकारीमा छैन । वाथरोगीको स्वास्थ्य पर््रबर्द्धननिम्ति
त्यस्तो समाजको स्थापना अपरिहार्य भइसकेको छ ।
लेखक, पाटन अस्पतालका
वाथरोग विशेषज्ञ हुन् । - Source