तराईमा कालाजारको प्रकोप

[Milan Chandra]

तराईका जिल्लाहरूमा बढ्दो गर्मीसागै बिरामी बढ्न थालेका छन्क । त्यसैमा सप्तरीका ६५ गाविसमा कालाजारको प्रकोप छ । गत नौ महिना यता ११० जनामा सङ्क्रमण भएको र तीनजनाको मृत्यृ भइसकेको छ । सङ्क्रमणबाट बच्न बाडिएको झुल पनी पोखरीमा हास पालन र माछा मार्ने काममा दुरुपयोग भएको छ ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको अनुमान अनुसार विश्वमा करिब ३५ करोड २० लाख मानिस कालाजारको जोखिम भएका क्षेत्रमा बसोबास गर्छन् । त्यसमध्ये पनि करिब एक करोड ३० लाख मानिस यो रोगबाट प्रभावित रहेको अनुमान गरिएको छ र बर्सेनि १५ देखि २० लाख नया रोगी थपिदै जान्छन् ।

कालाजार विश्वको ७६ विकासोन्मुख तथा १३ अति कम विकसित मुलुक गरी ८९ देशमा पाइएको छ । कालाजारबाट बढी प्रभावित भएका मुलुकमध्ये नेपाल पनि एक हो । हाल नेपालमा प्रति १० हजार मानिसमा ३ देखि ४ जना मानिस कालाजारबाट प्रभावित भएको अनुमान छ । भारतसाग सिमाना जोडिएका पूर्वी तराईका बारा, पर्सा, धनुषा, सिराहा, सप्तरी, रौतहट, सर्लाही, महोत्तरी, सुनसरी, मोरङ, झापा र उदयपुर गरी जम्मा १२ जिल्ला कालाजारको जोखिममा छन् ।

रोग

कालाजार एक किसिमको प्रजिवाणु लैशमनिया डेनोभनीको कारणबाट हुने रोग हो । यो प्रजिवाणु कुकुर, स्याल, फ्याउरो, दुम्सी, मुसा तथा अन्य स्तनधारी जनावरको शरीरमा विकसित हुन्छ र त्यहााबाट फ्लेवोटोमीइस जातको पोथी स्यान्डफ्लाई भुसुनामा सर्दछ र उक्त भुसुनाले मानिसलाई टोकेमा यो रोग मानिसमा सर्दछ । खेतबारीमा काम गर्दा, वन जंगलमा घाूस, दाउरा गर्दा, खोला, ताल, पोखरी वरीपरी काम गर्दा, माछा मार्दा यस भुसुनाले मानिसलाई टोक्ने सम्भावना अधिक हुन्छ ।

लक्षण तथा चिन्ह

यो रोग सबै उमेरकामा हुनसक्ने भए पनि प्रायः दस वर्ष मुनिकाहरूमा बढी पाइन्छ । महिला भन्दा पुरुष दोब्बरले बढी पीडित रहेको देखिन्छ । साथै घरबाहिर खेतीपातीमा संलग्न मानिसमा बढी आक्रमण भएको पाइन्छ ।

स्यान्डफ्लाई नामक भुसुनाको टोकाइका कारण लाग्ने कालाजारको लक्षण औलो रोगसाग पनि मिल्दोजुल्दो हुने भएकोले प्रयोगशाला परीक्षणबिना यसको पहिचान हुन गाह्रै पर्छ । सङ्क्रमित स्यान्डफ्लाइले स्वस्थ व्यक्तिलाई टोकेपछि लगातार ज्वरो आउनु ९९ प्रतिशतमा यसको प्रमुख लक्षण हो । तर भुसुनाले टोकेको एक देखि ४ महिनाभित्र प्राय देखिन्छ तर २ देखि ८ महिनापछि र केहीमा त दश बाह्र वर्षमा मात्र रोगको लक्षण देखापर्न सक्दछ । भुसुनाले टोक्नासाथ सबैलाई कालाजार रोग लाग्छ भन्ने चाहिा छैन र यो प्रत्येक व्यक्तिको रोग- प्रतिरोधात्मक क्षमतामा भर पर्छ । यदि शरीरमा यस्तो क्षमता कम भएमा मात्र त्यस्ता व्यक्ति रोगी बन्न पुग्छन् ।

- दुई हप्ताभन्दा बढी समयदेखि मन्द ज्वरो आइरहने र एकै दिनमा बढ्ने र घट्ने हुने ।
- पसिना आउनु
- छालामुनि फोका उठी छालाको तहमा घाउ बन्ने ।
- घााटी तथा काखीका ग्रन्थी सुन्निने ।
- फियो र कलेजो बढी निकै ठूलो भई पेट पनि घैंटो
जस्तो ठूलो हुने र दुख्ने ।
- कमजोरी र आलस्य महसुस हुने ।
- शरीर निकै दुब्लो भई पातलो हुने ।
- कुपोषणले प्रतिरोधात्मक शक्तिमा ह्रास ल्याइर्
अवसरवादी जीवहरूले पटक-पटक सङ्क्रमण गर्ने ।
- टाउकोको रौं झर्ने ।
- खान मन नलाग्ने ।
- तौल घट्दै जाने ।
- रगतको कमी हुने र रक्तअल्पताले बिरामी फुस्रो, पहेंलो देखिने ।
- अनुहार, हात, खुट्टा तथा पेटको छाला सुख्खा हुने, खस्रो देखिने र कालो हुादै जाने ।

अन्य लक्षणहरूमा झाडा वान्ता, खोकी लाग्ने, लगायतका पनि पर्दछन् । बिरामी साह्रै नै कालो, दुब्लो र कमजोर हुादा क्षयरोग, निमोनिया, आउा जस्ता सङ्क्रमणले जटिलता ल्याई बिरामीको मृत्यु हुन्छ अन्तमा ।

कालाजारबाट बच्ने उपाय
प्रजीवाणु विकास हुने स्तनधारी जीवजन्तुबाट बच्नु पर्दछ । यो रोग सार्ने भुसुना अाध्यारो र फोहोर ठाउामा बस्छन् । त्यसैले पनि घर वरपर सरसफाइ यसको प्रकोपबाट बच्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय हो । सन् १९६० देखि झन्डै १० वर्ष सरकारले औलो नियन्त्रणका लागि किटनाशक विषादी डीडीटी छर्कने काम गरेको थियो । यसबाट कालाजार सार्ने स्यान्डफ्लाइसमेत नष्ट भएका थिए ।
तर डीडीटी छर्कन बन्द भएपछि स्यान्डफ्लाइले पनि फैलने मौका पाएको छ ।

- सधैं झुल -मच्छरदानी) टाागेर मात्र सुत्ने, झ्याल ढोकामा जाली लगाउने ।

- सााझ परेपछि घर बाहिर बस्दा पूरा शरीर ढाक्ने कपडा लगाउने, हात र खुट्टा नाङ्गो नराख्ने ।

- घर- गोठमा भएका मुसाका प्वाल र भित्तामा भएका चिरा -दरार) हरूलाई लिपपोत गरी राम्रोसाग टाल्ने ।

- घर वरपर गोठमा डीडीटी छर्कने, सकेसम्म गाई, भैंसी भएको गोठमा नसुत्ने, सुत्नै परे झुल लगाएर चौकी या खाटमा सुत्ने ।

- सम्भव भएसम्म माथिल्लो तलामा सुत्ने किनभने स्याण्डफ्लाइ भुसुना भुइा तलामा बढी बस्ने र ९ फिट भन्दा माथि राम्रोसाग उड्न सक्दैन ।

- सााझ वा राति सुत्दा या बस्दा शरीरको खुल्ला भागमा निमको तेल, तोरीको तेलमा मिसाई बनाइएको तेल लगाएर सुतेमा वा बसेमा रातभर स्याण्डफ्लाई भुसुनाले टोक्दैन । त्यसैले तेल लगाएर सुत्ने ।

- घरभित्र जनावरहरू नराख्ने, दाउरा, गुइाठा या अन्य
फोहोर नराख्ने र सफा गर्ने ।
- घर वरिपरी सडेगलेका चिजबीजहरू सफा राख्ने, गाउाघर
चारैतिर सफा सुग्घर राख्ने सामुदायिक प्रयास जुटाउने ।
- वनजंगलमा घास, दाउरा जादा खेतबारीमा काम गर्दा, ताल तथा नदी किनारमा माछा मार्दा, काम गर्दा भुसुनाको टोकाइबाट जोगिने ।

डा. प्रकाश बुढाथोकी लुम्बिनी अञ्चल अस्पतालमा कार्यरत हुनुहुन्छ ।
- Source